Op zoek naar betaalbare nieuwbouw zijn alle concepten welkom: Wooncoöperaties

Alle beetjes helpen op de woningmarkt. In hun nieuwste blog voor VJ gaan vastgoedfinancieringexperts Roel van de Bilt en Rob Wismans in op het concept wooncoöperatie. 

De woningnood in Nederland is al jaren een urgent probleem. Starters, alleenstaanden, ouderen en gezinnen vissen steeds vaker achter het net op de woningmarkt. Nieuwbouwprojecten lopen vertraging op door stijgende bouwkosten, stikstofregels en een tekort aan bouwlocaties. In deze context is het essentieel om te kijken naar alternatieve woonvormen die bijdragen aan een diverser en betaalbaarder woningaanbod. Eén van die concepten die steeds meer aandacht krijgt, is de wooncoöperatie.

De wooncoöperatie
Een wooncoöperatie is een collectieve woonvorm waarbij bewoners gezamenlijk eigenaar zijn van hun woningen. Dit is dus niet te verwarren met wooncorporaties, hoewel de wooncoöperatie vaak de oorsprong is van de wooncorporatie die vandaag worden opgericht.

In plaats van huren van een commerciële partij of kopen op de vrije markt, verenigen bewoners zich in een coöperatie die het vastgoed bezit. De leden hebben zeggenschap over beheer, onderhoud en toewijzing van woningen. Binnen dit model betalen bewoners huur aan de coöperatie. Eventuele financiële ruimte blijft binnen de coöperatie en wordt ingezet voor het collectieve belang. Het doel is betaalbaar, stabiel en prettig wonen op de lange termijn, niet het genereren van financieel rendement.

Ontwikkelingen
Hoewel het concept in Nederland relatief nieuw is, bestaat het in landen als Duitsland, Zwitserland en Zweden al decennialang. In Nederland zien we inmiddels ook succesvolle voorbeelden, zoals De Warren in Amsterdam. Maar ook buiten Amsterdam ontstaan steeds meer initiatieven. Verspreid over het land zetten bewonersgroepen zich in om wooncoöperaties op te richten, vaak met steun van (lokale) overheden en maatschappelijke organisaties.

Ei van columbus?
De voordelen van wooncoöperaties zijn duidelijk. Ze bieden betaalbare woonruimte, versterken de sociale cohesie en geven bewoners meer zeggenschap over hun woonomgeving. Daarnaast zijn wooncoöperaties uitermate geschikt om multi-generationeel wonen mogelijk te maken waarbij jong en oud samenleven in één gemeenschap. Dit bevordert onderlinge betrokkenheid en maakt het eenvoudiger om voor elkaar te zorgen, zowel praktisch als sociaal. In sommige wooncoöperaties is zorg zelfs een integraal onderdeel van het concept. Dit maakt wooncoöperaties niet alleen een woonvorm, maar ook een sociaal vangnet waarin mensen samen verantwoordelijkheid nemen voor hun leefomgeving én elkaar.

Toch zouden we Nederland niet zijn als dit niet gepaard gaat met enorme uitdagingen. Er zijn helaas een behoorlijk aantal juridische, fiscale, vergunningstechnische en ook economische belemmeringen die maken dat het nog niet zo eenvoudig is een initiatief succesvol te maken. In 2022 is hierover in de kamer gesproken en verzocht om een rapport. In 2024 is dit rapport daadwerkelijk ook door Cooplink  - de vereniging van alle wooncoöperaties en initiatieven daartoe - uitgebracht met een beschrijving van de belemmeringen. Beleidsmatig groeit de aandacht voor wooncoöperaties met de jaren. En concreet wordt nu ook gezocht naar mogelijkheden om bouwen via wooncoöperaties makkelijker te maken.

Ook financieel is het, binnen bestaande kaders, niet eenvoudig om de wooncoöperatie te realiseren. Maar de steun is groeiende, ook financieel. De Rijksoverheid stelt via de Nationale Woon- en Bouwagenda middelen beschikbaar om initiatieven te ondersteunen. Gemeenten zoals Amsterdam en Utrecht experimenteren met het uitgeven van grond en ook financiële steun aan coöperaties. In Amsterdam kunnen wooncoöperaties nu al gebruikmaken van de Stimuleringslening Wooncoöperaties Amsterdam van SVN. Tevens zet SVN zich in voor de oprichting van een Nationaal Fonds voor Wooncoöperaties en heeft door de Tweede Kamer 40 miljoen euro gereserveerd (zie ook: Hoe financier je een wooncoöperatie?).

Ook Rabobank heeft hier recentelijk een faciliterende rol gepakt waarbij een zekere match qua coöperatie DNA natuurlijk helpt. Rabobank ondersteunde in 2023 als een van de eerste de businesscase van De Nieuwe Meent.

Geen wondermiddel, maar alle beetjes helpen
Wooncoöperaties zijn geen wondermiddel die de woningcrisis in één klap oplossen. Maar in een tijd van ongekende druk op de woningmarkt kunnen we het ons niet veroorloven om waardevolle initiatieven links te laten liggen. Dit sociaal-maatschappelijke woonconcept biedt perspectief voor betaalbaar, duurzaam en collectief wonen. Deze beweging begint nu echt tractie te krijgen, gesteund door diverse partijen. Dat verdient navolging. Van overheden, financiers, ontwikkelaars én burgers die samen willen bouwen aan een nieuwe woonrealiteit.