Netcongestie: Is er echt geen oplossing of ontbreekt de urgentie?

De uitbreiding van het elektriciteitsnet gaat te traag. De vraag is of er echt geen oplossing is of dat de urgentie ontbreekt om gezamenlijk – overheid, netbeheerders en marktpartijen – door te pakken, schrijven vastgoedfinancieringsexperts Roel van de Bilt en Rob Wismans van Debta in deze tweewekelijkse blog voor VJ.

Op 20 februari organiseerde Bouwpoort in Nieuwspoort het seminar 'Verhelderend Perspectief op Netcongestie' (Bouwpoort) over de groeiende bedreiging van netcongestie voor de energietransitie en economie. Industriële grootverbruikers pauzeren verduurzamingsplannen, terwijl woningbouwprojecten zonder stroomaansluiting vastlopen. Ondanks de nieuwe Energiewet (Nieuwe Energiewet: dit moet u weten) en ACM-beleidswijzigingen (ACM Focus op energie 2025) blijft de uitbreiding van het elektriciteitsnet te traag. De vraag is of er echt geen oplossing is of dat de urgentie ontbreekt om gezamenlijk – overheid, netbeheerders en marktpartijen – door te pakken.

Een verhelderend perspectief is hard nodig, want netcongestie vormt een steeds grotere bedreiging voor de economische ontwikkeling en de energietransitie in Nederland. Van industriële grootverbruikers die gedwongen worden hun verduurzamingsplannen te pauzeren, tot vastgelopen woningbouwprojecten die zonder stroomaansluiting blijven steken. Nederland heeft een stabiel en toekomstbestendig elektriciteitsnet nodig, dat de groei van hernieuwbare energie en de stijgende vraag aankan. Op dit moment lukt dat niet. Ondanks de nieuwe wet- en regelgeving die ruimte bieden voor lokale oplossingen, gaat de uitbreiding van de infrastructuur niet snel genoeg.

De uitdagingen en oplossingsrichtingen

1. Netcapaciteit vergroten vergt een lange adem
Investeren in energie-infrastructuur vergt visie en een langetermijnstrategie. Waarom zijn we hier vijftien jaar geleden niet mee begonnen? Simpel: er was te veel onzekerheid over de rol van waterstof versus elektriciteit. Ondertussen is het evident dat a) duurzame elektriciteitsopwekking uit wind en zon blijft groeien, b) elektrificatie in industrie en mobiliteit toeneemt en c) netverzwaring en flexibilisering onvermijdelijk zijn.

Hoewel er volop investeringen worden gedaan, moet het tempo omhoog. Liander kondigde begin dit jaar aan dat bepaalde regio’s in 2025 en 2026 al extra netcapaciteit krijgen, maar dat lost de acute problemen van vandaag niet op.

2. Gascentrales als tijdelijke piekoplossing?
Netcongestie is vooral een piekprobleem. Toch worden bestaande gascentrales, die perfect kunnen inspelen op piekmomenten, buiten gebruik gesteld of afgebouwd. Dat gebeurt terwijl Duitsland in crisissituaties gascentrales juist stand-by houdt om stroomuitval te voorkomen.

Nederland zou kunnen overwegen om gascentrales tijdelijk operationeel te houden met overheidssteun. Dat betekent geen structurele terugval naar fossiel, maar een pragmatische noodoplossing om elektriciteitszekerheid te waarborgen.

3. Lokaal en regionaal maatwerk stimuleren
De eerste Groepstransportovereenkomsten (GTO's) laten zien dat collectieve energieoplossingen succesvol kunnen zijn (ABN AMRO).

• Bedrijventerreinen en woonwijken ontwikkelen eigen energienetwerken
• Lokale batterijen vangen piekbelasting op
• Slimme software zorgt voor een betere afstemming tussen opwekking en verbruik
Deze initiatieven moeten landelijk worden opgeschaald en actief ondersteund door
beleidsmakers.

4. Politieke lef en technologische oplossingen accepteren
Duitsland heeft in recordtijd geregeld dat elektrische auto’s op piekmomenten minder snel opladen om het net te ontlasten. Nederland blijft hierin achter. Daarnaast liggen er tal van technologische oplossingen klaar, zoals a) slimme netwerken en demand-response systemen, b) nieuwe wetgeving die lokale energie-uitwisseling tussen bedrijven mogelijk maakt en c) opslagcapaciteit in batterijen en waterstof als netbuffer. Toch staan regelgeving en politieke terughoudendheid vaak in de weg. Waarom? Omdat iedereen tevreden wil blijven houden. Maar geen keuze maken is ook een keuze – en een slechte bovendien.

5. Dynamische tarifering: juiste prikkels geven
Een van de meest effectieve maatregelen om netcongestie te verminderen is dynamische nettarieven. Waarom hebben omliggende landen dit allang ingevoerd en Nederland nog steeds niet? Dynamische tarieven zorgen ervoor dat a) afnemers hun verbruik spreiden (goedkoop laden of draaien als het aanbod groot is) en b) leveranciers efficiënter plannen en sturen op capaciteit. Marktmechanismen zorgen voor betere benutting van bestaande infrastructuur. Vorige week nog discussieerde de Tweede Kamer hierover. Tijd om knopen door te hakken.

Tijd voor versnelling op alle fronten. En belangrijker: keuzes maken en gevolgen accepteren
Het is duidelijk: netbeheerders lossen dit probleem niet alleen op. Overheden moeten bereid zijn keuzes te maken, zelfs als ze geld kosten. Marktpartijen moeten collectieve en innovatieve oplossingen omarmen. En regelgeving moet aangepast worden om flexibiliteit en slimme netoplossingen mogelijk te maken. Dit is geen probleem van de toekomst, maar van vandaag. Nederland moet van discussie naar daadkracht. Want zonder actie zitten verduurzaming, woningbouw en economische ontwikkeling in de knel – en dat kan niemand zich permitteren.