Update met meer reacties: Gemeenten vinden bekritiseerde woningbouwsubsidie wel degelijk nodig

De Algemene Rekenkamer heeft vorige week in een rapport vraagtekens gezet bij de effectiviteit van de Woningbouwimpuls, een subsidiemaatregel aan gemeenten die bedoeld is om de woningbouw te versnellen. VJ vroeg gemeenten die de subsidie hebben gekregen of en hoe de Woningbouwimpuls heeft bijgedragen aan die versnelling in hun gemeenten. De gemeenten die ons antwoordden, gaven aan dat de subsidie wel degelijk helpt.

Bijvoorbeeld de gemeente Veenendaal geeft aan dat de gebiedsontwikkeling in het Ambacht met 1.168 woningen zonder subsidie helemaal niet mogelijk zou zijn: “Dit betreft namelijk een transformatie van een deels verouderd bedrijventerrein naar woningbouw. Mede door de noodzakelijke bedrijfsverplaatsingen is een onrendabele top onvermijdelijk.”

De gemeente Veenendaal is één van de 14 gemeenten die VJ in het kader van een onderzoek over het rapport van de Rekenkamer benaderd heeft. Wij waren benieuwd of gemeenten zich herkenden in het beeld dat de Rekenkamer schetst. De Rekenkamer, die in opdracht van het parlement de inkomsten en uitgaven van de rijksoverheid controleert, vraagt zich af of door de subsidie van in totaal bijna €1 miljard er daadwerkelijk meer en sneller woningen worden gebouwd. Zouden de woningen er zonder subsidie echt niet komen?  De informatie om dat te controleren vindt de Rekenkamer te onbetrouwbaar.

Reacties vanuit de gemeenten
De 14 gemeenten die we benaderden hebben allen in de derde en tot nu laatste ronde van de Woningbouwimpuls subsidie gekregen van het Rijk voor hun gebiedsontwikkelingen, waar in totaal meer dan 1.000 woningen op de planning staan. Wij ontvingen reacties van de gemeente Barendrecht, Apeldoorn, Groningen, Haarlem, Veenendaal, Amsterdam, Eindhoven en Arnhem. 

Meerdere gemeenten gaven, evenals Veenendaal, aan dat bij het transformeren van bedrijventerreinen naar woningbouw de subsidie onontbeerlijk is (zoals Apeldoorn en Barendrecht). Veel subsidies worden gebruikt om parkeren, infrastructuur en openbare ruimte (Haarlem, Groningen en Arnhem) te betalen en om meer en sneller betaalbare woningen te realiseren (Groningen).  De gemeente Haarlem benadrukt bovendien dat de subsidie ook werkt als drukmiddel: “Daarnaast onderschrijft en agendeert de woningbouwimpuls de urgentie van het vraagstuk bij ontwikkelaars, corporaties, bewoners, bestuur en ambtelijke organisatie.” Maar ook geven gemeenten aan dat de versnelling nog niet echt concreet zichtbaar is omdat het "versnellen van complexe projecten is geen kwestie van een vingerknip," zoals de gemeente Endhoven aangeeft.

Hieronder de reacties van de gemeenten afzonderlijk op de twee vragen:

1. Hoe heeft deze subsidie aan de versnelling bijgedragen of gaat nog bijdragen?
2. Hoe is het geld dat u van de Woningbouwimpuls heeft gekregen concreet besteed?

Gemeente Veenendaal
Deze subsidie gaat bijdragen aan het kunnen realiseren van 1.168 woningen waarvan 60% in het betaalbare segment. Zonder deze financiële bijdrage is woningbouw in het Ambacht helemaal niet mogelijk. Dit betreft namelijk een transformatie van een deels verouderd bedrijventerrein naar woningbouw. Mede door de noodzakelijke bedrijfsverplaatsingen is een onrendabele top onvermijdelijk.

Op dit moment is het project nog in de voorbereidende fase. De noodzakelijke onderzoeken voor het bestemmingsplan/omgevingsplan worden uitgevoerd. De planning is dat volgende jaar voor de eerste fase de RO-procedure wordt doorlopen en daarna de woningbouw in deze fase kan starten. Kortom er is nog zeer beperkt budget uitgegeven op dit moment. (de bijdrage is ook pas net een halfjaar geleden toegezegd).

Gemeente Groningen
De subsidie draagt bij in de versnelling van woningbouw omdat we hiermee het aandeel betaalbare woningbouw binnen de betreffende projecten hebben kunnen vergroten en naar voren hebben kunnen halen in de planning. Hiermee kunnen we de grote druk op de woningmarkt in Groningen verlichten.

De middelen uit de woningbouwimpuls zijn nog niet besteed. De middelen worden, zoals bij vraag 1 is aangegeven, vooral besteed om het aandeel betaalbare woningen binnen de betreffende projecten te vergroten en naar voren te halen. De woningbouwimpuls doet een belangrijke bijdrage in het financiële tekort wat dit oplevert. Daarnaast worden de middelen aangewend voor binnenplanse maatregelen die samen hangen met de woningbouw, zoals investeringen in benodigde infrastructuur en bijvoorbeeld in de openbare ruimte.

Gemeente Barendrecht
We beogen in de Stationstuinen meer dan 3.000 woningen te bouwen de komende 10 jaar. Waarvan een groot deel in het betaalbare segment. We zitten momenteel midden in de uitwerkingsfase van deze plannen. De subsidie gaat ons zeker helpen. Barendrecht heeft laatste tranche van deze subsidie gekregen. Het geld heeft de gemeente Barendrecht in januari 2022 ontvangen. En de voorwaarde is dat het project binnen 10 jaar moet zijn afgerond. Daarna vindt ook verantwoording plaats.

De subsidie gebruiken we vooral voor de onrendabele top die het aanleggen van parkeerplaatsen met zich meebrengt en de inrichting openbare ruimte. Omdat we bedrijventerrein naar woningen transformeren, is dat kostbaar. Het geld wordt daadwerkelijk uitgegeven wanneer de gebiedsontwikkeling in 2023 gaat starten.

Gemeente Apeldoorn
De bijdrage uit de Woningbouwimpuls (WBI) helpt Apeldoorn in de ontwikkeling van nieuwe woon- en werkgebieden. We kunnen met deze investering onze ambities in de projecten Kayersmolen Noord en Veldhuis realiseren. Samen goed voor meer dan 1.400 woningen. Zonder bijdrage uit de Woningbouwimpuls zouden deze projecten financieel niet haalbaar zijn. Om de gebiedsontwikkeling Veldhuis te kunnen realiseren moeten onder andere grote bedrijven verplaatst worden. De gelden worden onder andere ingezet om deze verplaatsing mogelijk te maken en ook een betaalbaar aanbod op deze locatie te realiseren.

Gemeente Haarlem
De woningbouwimpuls zorgt er in Haarlem voor dat de businesscase van sociale/ betaalbare woningen, inclusief forse investeringen in de openbare ruimte voor parkeren en de infrastructuur, sluitend wordt. Dat is zonder de woningbouwimpuls (vrijwel) niet mogelijk of het duurt heel erg lang om inzichtelijk te krijgen of de projecten rendabel zijn te maken. In die zin draagt de woningbouwimpuls 100% bij aan de versnelde bouw van betaalbare woningen. Ook de termijnen die de regeling hanteert, over onder andere start bouw, helpen de woningbouw te versnellen. Daarnaast onderschrijft en agendeert de woningbouwimpuls de urgentie van het vraagstuk bij ontwikkelaars, corporaties, bewoners, bestuur en ambtelijke organisatie.
 
Gebiedsontwikkeling is een meerjarig (tien jaar of meer) proces. Om die reden geldt voor de woningbouwimpuls ook een termijn van 10 jaar. De subsidies zijn nog niet zo lang geleden verstrekt (binnen Haarlem alle drie de subsidies binnen het laatste 1,5 jaar). Het grootste deel van de middelen uit de woningbouwimpuls is dan ook nog niet besteed. Het geld wat nu wel is besteed, is met name uitgegeven aan de (her)inrichting van de openbare ruimte van centrum Schalkwijk voor de zone Europaweg en aan voorbereidingskosten (voor de drie ontwikkelzones). Voor 2023 wordt verwacht dat er ook subsidie zal worden uitgegeven aan o.a. de herprofilering van de Europaweg, voorbereidingskosten (planuitwerking en voorbereiding aanbestedingen) voor start bouw in de zone Oostpoort en Zuid West (beide 2024).

Gemeente Amsterdam
De woningbouwimpuls (WBI) is bedoeld voor versnelling van de woningbouw, niet om meer woningen te bouwen. Dat versnellend effect heeft het in ieder geval bij de Amsterdamse projecten die onder WBI zijn gesteund zeker, ook in de vorm van het voorkomen van vertraging.

Het bedrag is voor veel projecten vaak net genoeg om een deel van de woningproductie op gang te helpen. Dat geldt in ieder geval voor de Amsterdamse projecten.

Gemeente Eindhoven
Het is nu nog te vroeg om de woningbouwimpulssubsidie te beoordelen op haar effecten. Versnellen van complexe projecten is geen kwestie van een vingerknip.

Het kost tijd om de extra middelen die we hebben gekregen om te zetten in meer betaalbare woningen. Vanuit de Eindhovense praktijk kunnen wij in ieder geval meegeven dat:
-het met de subsidies uit de woningbouwimpuls mogelijk was om een aantal grote projecten en gebiedsontwikkelingen versneld in een volgende stap richting uitvoering te krijgen (Emmasingelkwadrant, Castiliëlaan, District E, Fase IV van Strijp-S en Internationale Knoop XL
-dat de subsidie heeft geholpen om in een aantal projecten meer betaalbare woningen op te nemen dan oorspronkelijk was voorzien (Emmasingelkwadrant, District-E en Fase IV van Strijp-S)
-dat binnen een aantal projecten meer woningen worden gerealiseerd dan zonder WBI-subsidie (Emmasingelkwadrant, District-E en Fase IV van Strijp-S)
-dat het project Castiliëlaan (Buurtschap Te Veld) onhaalbaar was en dus niet zou zijn gerealiseerd zonder WBI-subsidie

Doordat de woningbouwimpulssubsidies zijn gericht op projecten van meer dan 500 woningen, gaat het nagenoeg altijd om complexe ontwikkelingen met een lange doorlooptijd. Het is dan ook niet meer dan logisch dat er in de praktijk nog niet heel veel resultaten te zien zijn van de toegekende subsidies. Aan de toegekende subsidies zijn duidelijke randvoorwaarden gekoppeld waar we als gemeente na de toekenning over moeten rapporteren. In onze stad zorgen we er verder via overeenkomsten voor dat betaalbare woningen ook langdurig betaalbaar blijven. De resultaten van de subsidie zijn wat dat betreft goed geborgd.

Op een aantal punten delen we de analyse van de Rekenkamer wel:
-De regeling is zeer complex: het aanvragen van subsidies is arbeidsintensief en levert hoge kosten op
-De verhouding tot andere instrumenten en subsidies voor woningbouw en gebiedsontwikkeling zou scherper moeten worden uitgezet
-Het zou logischer zijn om de schaarse middelen juist daar in te zetten waar de woningnood het hoogst is
-Er zijn ook andere dan financiële factoren die versnelling beïnvloeden (genoemd worden beperkte bouwcapaciteit, ambtelijke capaciteit en vertragende wet- en regelgeving)

Opmerkelijke punt uit het onderzoek:
Volgens de figuur op p. 17 van het onderzoek heeft onze MRE-regio maar een beperkt tekort aan woningen. Dat klopt niet met de werkelijkheid.

Gemeente Arnhem
We hebben de kritiek van de Rekenkamer ook gelezen. In Arnhem ging het om een bijdrage van het Rijk van €8,3 miljoen, toegekend in december 2021. Deze bijdrage is noodzakelijk om ingrepen te kunnen doen in de openbare ruimte, voordat je gaat bouwen. De subsidie komt niet ten goede aan de betaalbare woningen zelf, maar aan de ingrepen in de openbare ruimte die noodzakelijk zijn om de verdichting van in dit geval Kronenburg als wijk de kunnen dragen. Zonder deze bijdrage was de ontwikkeling niet tot stand gekomen en had de raad niet ingestemd met het toevoegen van de woningen omdat er dan geen leefbare wijk zou ontstaan.

De vraag hoe het geld concreet is besteed is, komt eigenlijk te vroeg. Voor de realisatie van het hele project hebben we tien jaar de tijd uitgetrokken. Waar we de bedragen aan gaan besteden is met name aanpassing van de openbare ruimte. In totaal nemen we daar voor ruim €22 miljoen aan maatregelen, waaronder de bijdrage van €8,3 miljoen valt. We gaan nu snel aan de slag met de openbare ruimte, dus nog voor de woningbouw voltooid is.