ING: meer clustering van ouderenwoningen nodig

Ouderenzorg aan huis kan in wooncomplexen tot wel 50% doelmatiger worden geleverd dan in woningen verspreid in de wijk. In totaal kan een verdubbeling van het aandeel geclusterde ouderenwoningen in de bouwopgave het nijpende personeelstekort in de zorg in tien jaar tijd halveren. Dit betekent dat dan zo’n 9.000 thuiszorgmedewerkers minder nodig zijn, waaronder 1.000 wijkverpleegkundigen. Geclusterde ouderenwoningen zorgen ook voor meer doorstroming op de woningmarkt, minder eenzaamheid onder ouderen en een lagere zorgvraag.

Daarom is het zaak om de voor 2040 bijna 500.000 te realiseren ouderenwoningen zoveel mogelijk in wooncomplexen van enige schaal te ontwikkelen. Regie vanuit gemeenten is nodig om betrokken aanbieders van wonen en zorg daarbij te faciliteren. Dit blijkt uit een vandaag verschenen rapport van ING Research over een toekomstbestendige aanpak van wonen en zorg voor ouderen.

Jan Willem Spijkman, ING Sectorbanker Healthcare: “Gemeenten kunnen een cruciale rol vervullen door concrete afspraken met aanbieders van wonen en zorg te maken over de ontwikkeling van meer geclusterde woonvormen en hen te faciliteren in de uitvoering van plannen. Dit is voordelig voor de zorg, maar ook voor de woningmarkt. Efficiëntere zorg gaat gepaard met minder eenzaamheid en een lagere zorgvraag.”

Helft van 75-plussers kampt met mobiliteitsbeperkingen
Met het sinds 2013 bestaande dit beleid van scheiden van wonen en zorg wil de overheid ouderen met een zorgbehoefte hun eigen woonkeuzes laten maken. Door ouderen zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen kan ook de financiële houdbaarheid van de ouderenzorg verbeteren. Dit sluit aan bij de langjarige trend van steeds actievere en zelfredzamere ouderen die langer thuis kunnen wonen. Op een gegeven moment is vaak wel een aangepaste woning nodig om dit op een veilige manier te kunnen volhouden. Van de 75+ huishoudens kampt namelijk ruim de helft met mobiliteitsbeperkingen. Deze ouderen kunnen bij een beperkte zorgvraag thuiszorg krijgen en eventueel een vergoeding ontvangen voor benodigde woningaanpassingen. Dat beleid komt door zowel personeelskrapte in de zorg als schaarste op de woningmarkt onder druk te staan.

Efficiënter werken hard nodig om toenemende personeelstekorten ouderenzorg op te vangen
Om de toenemende personeelstekorten het hoofd te bieden is efficiënter werken hard nodig. In de ouderenzorg is nu al sprake van forse personeelskrapte. In de verpleging en verzorging is het tekort ruim 21.000 (6% van het totale aantal werknemers) en in de thuiszorg zo’n 7.500 (5%). Volgens de laatste verwachtingen lopen deze tekorten op tot respectievelijk 57.000 (11%) en 17.000 (9%) in 2031.

210.000 extra woningen voor ouderen in 2031 afgesproken, voor 2040 is de opgave 560.000
De ministeries van Binnenlandse Zaken en VWS hebben in 2021 bestuurlijke afspraken gemaakt met betrokken koepels (Actiz, Aedes, VNG, ZN) om het aantal woningen voor ouderen vanwege de vergrijzing tot en met 2031 met zo’n 210.000 stuks uit te breiden. Van gemeenten wordt verwacht dat zij een woonzorgvisie opstellen en die in concrete prestatieafspraken met veldpartijen vertalen. Door de sterke vergrijzing en het langer zelfstandig thuis wonen zijn tot 2040 naar schatting zelfs meer dan een half miljoen voor ouderen geschikte woningen extra nodig. Dat komt neer op een uitbreiding van 20% van de voor ouderen geschikte voorraad.

Clustering woningen beperkt reistijd, maakt efficiëntere werkverdeling mogelijk…
Wijkverpleegkundigen zijn gemiddeld grofweg 25% van hun werktijd kwijt aan reizen. Die tijd kunnen zij aan zorgverlening besteden wanneer hun cliënten op één locatie worden behandeld. Daarnaast maakt de inzet van meerdere verzorgenden en verpleegkundigen op één locatie een efficiëntere werkverdeling mogelijk. Een dergelijke constructie kan ook tot wel 25% efficiëntiewinst opleveren. In totaal kan een verdubbeling van het aandeel geclusterde ouderenwoningen in 2031 het personeelstekort tot zo’n 50% verkleinen. Dit zou het personeelstekort met zo’n 9.000 thuiszorgmedewerkers verlagen, waarvan zo’n 1.000 wijkverpleegkundigen.

…en stimuleert onderlinge hulpverlening
Voor ontwikkelaars en beheerders is de vorming van een gemeenschap of ‘community’ tegenwoordig een onmisbaar onderdeel van nieuwe woon-zorgvormen. Door de vergrijzing zullen ouderen elkaar meer moeten gaan ondersteunen om zelfredzaam te blijven. Gemeenschappelijke ruimten en activiteiten binnen geclusterde woonvormen stimuleren ontmoetingen en onderlinge hulp met dagelijkse zaken. De onderlinge verbondenheid en steun die zo binnen een complex ontstaat kan de behoefte aan extra mantelzorg van familie verminderen.

Betere doorstroming woningmarkt en verminderde eenzaamheid en zorgvraag onder ouderen
Meer dan de helft van de gemeenten ziet de geringe doorstroming van ouderen van grote naar kleinere woningen als de belangrijkste oorzaak van de huidige krapte op de woningmarkt. Met de nodige aanpassingen kunnen ouderen vaak langer thuis blijven wonen, maar blijven zij ook langer in relatief grote huizen wonen. Een groter aanbod van geclusterde woonvormen maakt juist een betere doorstroming mogelijk. Praktijkvoorbeelden laten zien dat door minder eenzaamheid en een grotere zelfredzaamheid bewoners in sommige gevallen minder zorg nodig hebben.

Concrete plannen en meer regie vanuit gemeenten nodig…
Gemeenten doen er goed aan met een duidelijk plan en het pakken van de regie de voorwaarden voor meer geclusterde woonvormen te scheppen. Ook strakkere sturing vanuit het Rijk zou gemeenten ertoe kunnen aanzetten een integraal plan voor een toekomstbestendige woningmarkt en ouderenzorg te maken én uit te voeren.

…inclusief prestatieafspraken met woningcorporaties
Per regio en gemeente kunnen deze plannen verschillen, maar centraal staat dat de gemeente samenwerking tussen aanbieders van zorg en wonen stimuleert en het realiseren van ontwikkelingsplannen met een zekere schaal faciliteert, bijvoorbeeld via het beleid voor ruimtelijke ordening en het grondbeleid. Daarnaast is het zaak dat gemeenten binnen de reguliere prestatieafspraken met woningcorporaties bepalingen opnemen over het realiseren van meer geclusterde woonvormen voor minder draagkrachtige ouderen.

Lees hier het hele onderzoek.