De haken en ogen van het Digitale Stelsel Omgevingswet

Wekelijks behandelen de juridische experts van NewGround Law een facet van de Omgevingswet, de nieuwe wet- en regelgeving en nieuwe jurisprudentie op het gebied van de fysieke leefomgeving, op Vastgoedjournaal. Deze week bespreken André Gaastra, Victoria Rakovitch en Farah Warmer de haken en ogen van het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO)

Het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO) lijkt de rode draad te zijn geworden voor de invoering van de Omgevingswet. Naar aanleiding van het vernietigend rapport uit 2017 van het Adviescollege ICT-toetsing – het onafhankelijke ICT-adviesorgaan van de overheid – werd de invoering van de Omgevingswet in 2017 uitgesteld tot 1 januari 2021. Sindsdien is de inwerkingtreding van de Omgevingswet al meerdere keren uitgesteld, telkens (mede) vanwege problemen met het DSO. In februari van dit jaar besloot minister Hugo de Jonge de invoering van de Omgevingswet wederom uit te stellen op basis van een rapport van het Adviescollege ICT over de werking van het DSO. Is de nieuwe invoeringsdatum van 1 januari 2023 realistisch en ditmaal wel haalbaar?

Wat is het DSO?
Het DSO is het allesomvattende digitale loket (Omgevingsloket) voor de fysieke leefomgeving dat de bestaande bronnen, zoals het Omgevingsloket online, Activiteitenbesluit Internet Module (AIM) en ruimtelijkeplannen.nl., bij inwerkingtreding van de Omgevingswet zal vervangen. De eindgebruiker begeeft zich in één omgeving, maar achter de schermen bestaat het DSO uit losse met elkaar verbonden en samenhangende landelijke en lokale digitale voorzieningen, standaarden, gegevens, bronnen en afspraken in de keten. Van één allesomvattend ICT-systeem is dus geen sprake.

Het DSO zou bijdragen aan een verbetering van het omgevingsrecht stelsel. Het zou zorgen voor samenhangende, eenduidige en toegankelijke informatie van goede kwaliteit. Als winstpunten worden genoemd: een betere basis voor integrale besluitvorming onder de Omgevingswet, groter gebruiksgemak, meer inzicht in het omgevingsrecht, snellere en betere besluitvorming, betere juridische houdbaarheid van besluiten en minder onderzoek nodig bij nieuwe initiatieven.

Wat is de huidige status van het DSO?
Momenteel bevindt het project zich in de tweede fase van het “Indringend Ketentesten” (IKT) van het DSO. Hierbij testen overheden verschillende scenario’s in de pre-productieomgeving van het DSO. In haar advies van 14 februari 2022 pleitte het Adviescollege ICT-toetsing voor het uitstellen van de inwerkingtreding van de Omgevingswet, omdat (i) de werkbaarheid van de complete DSO-keten nog onvoldoende was getest, (ii) overheden mogelijk onvoldoende tijd zouden hebben om zich voor te bereiden op het werken met het DSO en (iii) er twijfels waren over de functionaliteit van het systeem.

Minister De Jonge volgde dit advies, in zijn brief van 24 februari 2022 aan de Tweede Kamer, grotendeels op en meende dat (i) vastgesteld moet worden wat het inwerkingtredingsniveau van het DSO zou moeten zijn, (ii) er geen nieuwe functionaliteiten meer zouden moeten worden toegevoegd aan het DSO, en (iii) de gehele keten eerst getest moet worden.

Naar verwachting zal het Adviescollege ICT-toetsing komend najaar een nieuw advies uitbrengen. De Eerste Kamer heeft medegedeeld dan pas definitief te zullen stemmen over de inwerkingtreding van de Omgevingswet, maar vooralsnog blijft het uitgangspunt dat de Omgevingswet op 1 januari 2023 in werking treedt.

Kritiek op het DSO
De opmaat naar het besluit om de invoeringsdatum van de Omgevingswet uit te stellen verliep niet geheel vlekkeloos en bovendien zou het DSO vandaag de dag nog steeds een punt van kritiek zijn. Zo zou de Omgevingswet een ‘goednieuwsshow’ zijn waarbij het publieke beeld niet overeen zou komen met de praktijkervaringen (bron: artikel van Follow the Money) en zou het ‘vangnet’ voor overheden, de Tijdelijke Alternatieve Maatregelen (TAM), nog volop in de testfase zitten en zal pas in september 2022 geconcludeerd worden over de haalbaarheid en werkbaarheid hiervan (bron: Nieuwsbericht VNG van 13 juli 2022).

Volgens een plansoftware leverancier zou het DSO te complex zijn geworden: “Eigenlijk zou het hele project voor versimpeling terug moeten naar de tekentafel. […] Maar dat levert vertraging op, en dat wil het ministerie niet. Men is bang dat het momentum voor de wet dan wegvalt”. Ook Jan Struiksma, Emeritus hoogleraar bestuurskunde, uitte zijn zorgen over de invoering van het DSO. Het zou volgens hem een doolhof worden, waarvoor allerlei noodvoorzieningen nodig zullen zijn en waarbij ook een “stortvloed” van juridische procedures zal komen (bron: artikel Volkskrant 22 februari 2022)

Bovendien zou zelfs de projectgroep van softwareontwikkelaars en ruimtelijke bureaus die samen met het ministerie van Binnenlandse Zaken werken aan het DSO haar vraagtekens plaatsen bij de huidige ontwikkelingen van het DSO. Zo zou een ambtenaar van Binnenlandse Zaken erkend hebben dat dat het systeem nog niet geheel stabiel is en dat de Eerste Kamer hierover verkeerd geïnformeerd zou zijn (bron: artikel Binnenlands Bestuur van 8 augustus 2022).

Ook gemeenten zijn kritisch. Enerzijds stellen zij dat zij onvoldoende voorbereidingstijd zouden hebben voor de invoering van het DSO. Nu de Eerste Kamer pas dit najaar duidelijkheid zal geven over de definitieve invoeringsdatum van de Omgevingswet, hebben de 350 gemeenten maar enkele maanden om hun systemen en procedures volledig in te stellen op het DSO. Tot die tijd moeten zij ook hun oude systemen en procedures in de lucht houden. Anderzijds zouden gemeenten zich zorgen maken over de financiering van het DSO. Ondanks dat gemeenten in 2021 eenmalig 23 miljoen euro gekregen hebben voor de invoering van het DSO, zouden zij vrezen dat verdere invoeringskosten op hun afgewenteld zullen worden (bron: artikel Gemeente.nu 24 maart 2022).

Conclusie
Al met al is de kritiek op het DSO, en daarbij de invoeringsdatum van 1 januari 2023, nog niet verminderd sinds het laatste uitstel van de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Door zowel ambtenaren, Kamerleden, softwareleveranciers, softwareontwikkelaars en verschillende overheden in Nederland wordt de haalbaarheid van de invoering per 1 januari 2023 in twijfel getrokken. Het DSO blijft de rode draad die telkens weer hobbels op de weg creëert. Voor nu blijft het uitgangspunt dat de Omgevingswet en daarmee het DSO op 1 januari 2023 in werking treedt. Of het rapport van het Adviescollege ICT-toetsing in het najaar leidt tot een kantelpunt is de vraag. Duidelijk is wel dat de uitvoeringspraktijk nog niet staat te springen om met de Omgevingswet en DSO aan de slag te gaan.

Dit was een bijdrage van André Gaastra, Victoria Rakovitch en Farah Warmer van NewGround Law.